Niecka Włoszczowska

Położenie geograficzne i opis obszaru

Ostoja położona jest na styku trzech województw: świętokrzyskiego, śląskiego i łódzkiego. Zgodnie z podziałem fizyczno-geograficznym Kondrackiego ostoja „Niecka Włoszczowska” leży w obrębie dwóch makroregionów: Wyżyna Przedborska (mezoregiony: Niecka Włoszczowska, Pasmo Przedborsko-Małogoskie i Niecka Nidziańska (mezoregion: Płaskowyż Jędrzejowski). W Niecce Włoszczowskiej występują zespoły wydm oddzielone zatorfionymi obniżeniami. W jej południowo-wschodniej części ma swoje źródła Biała Nida. Obszar ten przecina dolina Pilicy. Dość dużą powierzchnię tego terenu zajmują lasy. Pasmo Przedborsko-Małogoskie zbudowane jest z jurajskich wapieni i kredowych piaskowców. W znacznej części jest ono pokryte lasami. Występują tu cenne siedliska kserotermiczne. Wapienie są eksploatowane jako surowiec dla przemysłu materiałów budowlanych. Płaskowyż Jędrzejowski – zbudowany z margli kredowych, na których zalegają czwartorzędowe piaski i gliny. Teren typowo rolniczy, ale w części objętej ostoją występują spore kompleksy leśne. Krajobraz ostoi jest urozmaicony – lesistość wynosi około 50%.

Położenie - powiaty

województwo świętokrzyskie; powiaty: włoszczowski, jędrzejowski;
województwo śląskie; powiaty: częstochowski, zawierciański;
województwo łódzkie; powiaty: radomszczański.

Wartość przyrodnicza i znaczenie

Podstawowym typem siedliska leśnego w stoi są bory sosnowe. Miejscami występują dobrze zachowane zbiorowiska lasów bagiennych, w tym w szczególności łęgów olszowo-jesionowych Fraxino-Alnetum (91E0) i borów bagiennych (91D0). Pozostałą część ostoi stanowią siedliska łąkowe i wodne. Spośród łąk największą powierzchnię zajmują ekstensywnie użytkowane łąki świeże Arrhenatherion elatioris (6510) oraz w mniejszym udziale zmiennowilgotne łąki trzęślicowe Molinion (6410). Innymi charakterystycznymi siedliskami występującymi w ostoi są: wydmy śródlądowe z murawami napiaskowymi (2330), ciepłolubne, śródlądowe murawy napiaskowe (6120), murawy bliźniczkowe (6230), torfowiska przejściowe i trzęsawiska (7140), torfowiska wysokie z roślinnością torfotwórczą (7110) oraz suche wrzosowiska (4030). Występuje tu około 30 kompleksów stawów rybnych zróżnicowanej wielkości, o łącznej powierzchni ponad 1600 ha. W ostoi i jej bezpośrednim sąsiedztwie brak jest większych miast i terenów przemysłowych. Dolina górnej Pilicy prezentuje stosunkowo naturalny charakter z licznymi meandrami. Występują tam licznie dobrze zachowane starorzecza i eutroficzne zbiorniki wodne ze zbiorowiskami z Nympheion i Potamion (3150). Obszar zlewni Białej Nidy w granicach omawianej ostoi obejmuje dolinę Białej Nidy oraz jej dopływów, między innymi Lipnicę i Kwilinkę. Mimo wykonanych na przełomie lat 1960/70 prac melioracyjnych połączonych z prostowaniem koryta rzeki, teren ten jest nadal miejscem rozrodu wielu zagrożonych w swym istnieniu gatunków zwierząt. Dolny odcinek koryta Białej Nidy meandruje, a dolina rzeczna jest zabagniona, prawdopodobnie w skutek przyspieszonego spływu wód ze skanalizowanego górnego odcinka. Zlewnie obu rzek zasilają licznie występujące tu stawy rybne, powstałe w miejscu występujących niegdyś bagien i podmokłych łąk. Ważnym siedliskiem będącym między innymi lęgowiskiem kulika wielkiego, są łąki położone nad Kanałem Lodowym w okolicach Przyrowa. W północnej części ostoi znajduje się Przedborski Park Krajobrazowy, chroniący jeden z największych kompleksów lasów łęgowych Polski Środkowej. Stanowi on ważne lęgowisko m.in. żurawia i dzięcioła średniego. Mozaikowy charakter środowisk ostoi wpływa na wysoką różnorodność gatunkową awifauny lęgowej. Ze względu na obfitość średniej i dużej wielkości stawów rybnych ostoja odgrywa szczególną rolę dla lęgowych i migrujących ptaków wodno – błotnych, w tym łabędzia krzykliwego, bąka, zielonki i błotniaka stawowego.

Spośród gatunków wymienianych w załączniku II Dyrektywy Siedliskowej na terenie ostoi „Niecka Włoszczowska” jedne z najliczniejszych i najlepiej zachowanych populacji w tej części kraju posiadają: bóbr europejski Castor fiber (1337) traszka grzebieniasta Triturus cristatus (1166), kumak nizinny Bombina Bombina (1188), minóg ukraiński Eudontomyzon mariae (1098) koza Colitis taenia (1149), głowacz białopłetwy Cottus gobio (1163), trzepla zielona Ophiogomphus cecilia (1037) czerwończyk fioletek Lycaena helle (4038) i zatoczek łamliwy Anisus vorticulus (4056). Przy czym populacje trzepli zielonej, czerwończyka fioletka i zatoczka łamliwego należą do ważnych w skali Polski. Ponadto występują tu znaczące w skali regionu populacje: wydry Lutra lutra (1355), nocka dużego Myotis myotis (1324), mopka Barbastella barbastellus (1308), skójki gruboskorupowej Unio crassus (1032), poczwarówka zwężonej Vertigo angustior (1014), poczwarówka jajowatej Vertigo moulinsiana (1016), kreślinka nizinnego Graphoderus bilineatus (1082), pachnicy dębowej Osmoderma eremita (1084), piskorza Misgurnus fossilis (1145), kozy złotawej Sabanajewia aurata (1146), czerwończyka nieparka Lycaena dispar (1060), modraszka telejusa Maculinea teleius (1059) i modraszka nausitousa Maculinea nausithous (1061). Na terenie ostoi występuje ponadto kilkadziesiąt innych gatunków zwierząt, głównie owadów – wymienianych w „Polskiej czerwonej księdze zwierząt” lub ujętych w „Czerwonej liście zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce”.

Inne formy ochrony przyrody

Przedborski Park Krajobrazowy (16 640 ha i otulina – 14 490 ha).
Rezerwaty przyrody: Murawy Dobromierskie (36,29 ha), Oleszno (262,73 ha), Ługi (90,23 ha), Bukowa Góra (34,80 ha), Czarna Rózga (185,60 ha), Piskorzeniec (409.19 ha).
Włoszczowsko – Jędrzejowski Obszar Chronionego Krajobrazu (690,9 km,²).

Powiązane obszary Natura 2000

„Niecka Włoszczowska” obejmuje w całości lub częściowo pięć Specjalnych Obszarów Ochrony (SOO); dwa istniejące: „Ostoja Przedborska” (PLH 260004) i „Suchy Młyn” (PLH 240016) oraz trzy projektowane: „Dolina Białej Nidy” (PLH 26_03), „Dolina Górnej Pilicy” (PLH 26_08) i „Wzgórza Chęcińsko-Kieleckie” (PLH 26_34).

Instytucja lub osoba zbierająca informacje

Krzysztof Dudzik, Piotr Wilniewczyc, Ludwik Maksalon, Grzegorz Kaczorowski, Tomasz Święciak, Paweł Kmiecik, Paweł Grzegorczyk

Źródło danych

Kartoteka Faunistyczna Towarzystwa Badań i Ochrony Przyrody.
Dudzik K., Bielak E., Maksalon L., Dobosz R. 2009. Awifauna stawów rybnych doliny Białej Nidy i terenów przyległych w latach 2002 – 2008. Chrońmy Przyrodę Ojczystą (w druku).