Dolina Bobrzy

Położenie geograficzne i opis obszaru

Źródła Bobrzy znajdują się na północny-wschód od Zagnańska na wysokości 370 m n.p.m. Rzeka ta wraz ze swoimi dopływami odwadnia głównie północne stoki Pasma Oblęgorskiego i Tumlińskiego. W okolicach Dobromyśla na wysokości 239 m n.p.m. do Bobrzy uchodzą dwa jej największe prawostronne dopływy: Sufraganiec oraz Silnica. Rzeki te odwadniają południowe stoki Pasma Tumlińskiego i Masłowskiego.
Bobrza jest najdłuższym dopływem Czarnej Nidy, w znacznej mierze nosi ślady uregulowania, ale często meandrując tworzy malownicze starorzecza i rozlewiska. W dolinach rzek występują również fragmenty zbiorowisk łęgowych, liczne płaty zmiennowilgotnych łąk z klasy Molinio-Arrhenatheretea, oraz torfowiska przejściowe, którym towarzyszą niewielkie fragmenty borów bagiennych. U podnóża niektórych wzgórz, m.in. Stokowej Góry występują źródła szczelinowo-krasowe. Lasy nie pokrywają większych powierzchni i zlokalizowane są głównie na charakterystycznych pasmach wzniesień tj. Góra Brusznica (Brusznia) (309,3 m n.p.m.), Góra Marmurek (267,5 m n.p.m.), Stokowa Góra (295,3 m n.p.m.). Są to w przeważającej części sztuczne sośniny i bory mieszane z bardzo bogatym runem. Zbiorowiska te fragmentarycznie występują na siedliskach świetlistej dąbrowy i grądu. Miejscami występują zbiorowiska z runem charakterystycznym dla grądów Tilio-Carpinetum, natomiast na stokach o ekspozycji południowej – zarośla z roślinnością o charakterze kserotermicznym, należące do zespołu Peucedano-Coryletum i rzędu Prunetalia spinosae. Murawy kserotermiczne z klasy Festuco-Brometea zajmują niewielkie powierzchnie na stokach o ekspozycji południowej, południowo-zachodniej i południowo-wschodniej. Są to zbiorowiska wtórne rozwijające się w miejscach otwartych, w partiach wierzchołkowych lub grzbietowych, miejscami na siedliskach świetlistych dąbrów. Bobrza w swoim biegu w okolicy Oblęgorka przełamuje się przez Pasmo Oblęgorskie i Tumlińskie, a koło Słowika przez Pasmo Zgórskie i Posłowickie.

Powierzchnia

612,69 ha.

Wartość przyrodnicza i znaczenie

Dolina Bobrzy stanowi ważny korytarz ekologiczny o randze krajowej. Ogółem stwierdzono tu występowanie 13 typów siedlisk przyrodniczych z załącznika I Dyrektywy Siedliskowej, zajmujących łącznie ponad 37 % obszaru. Do najcenniejszych i dobrze zachowanych w skali kraju należą murawy kserotermiczne, łąki o różnym stopniu wilgotności oraz starorzecza. Na różnego typu murawach kserotermicznych występuje wiele rzadkich i zagrożonych w skali kraju gatunków, np. wisienka stepowa Cerasus fruticosa, wężymord stepowy Scorzonera purpurea, goryczka krzyżowa Gentiana cruciata, goryczuszka orzęsiona Gentiana ciliata. Na uwagę zasługuje także sasanka wiosenna Pulsatilla vernalis gatunek zamieszczony w Polskiej Czerwonej Księdze Roślin, występujący na Górze Bruszni, Górze Marmurek i Górze Stokowej. Stwierdzono także wystąpienie dwóch gatunków z II załącznika Dyrektywy Siedliskowej – dzwonecznika wonnego Adenophora liliifolia, notowanego na Górze Bruszni, Górze Marmurek i Górze Stokowej oraz sasanki otwartej Pulsatilla patens podawanej z Góry Bruszni. Ostoja jest niezbędna dla zachowania dwóch wyżej wymienionych gatunków naturowych, a zwłaszcza nielicznej, znajdującej się na południowym kresie występowania w Polsce populacji sasanki otwartej. Ostoja posiada także znaczne walory krajobrazowe.
W wodach ostoi występują jedne z najlepiej zachowanych i najliczniejszych populacji minoga strumieniowego Lampetra planeri (NT) w województwie świętokrzyskim. Gatunkiem częstym jest koza Cobitis taenia oraz inne chronione ryby: strzebla potokowa Phoxinus phoxinus, kleń Leciscus cephalus oraz jelec Leuciscus leuciscus. Znacząca w skali regionu jest populacja trzepli zielonej Ophiogomphus cecilia, zapełniająca lukę geograficzną w występowaniu gatunku na obszarze Gór Świętokrzyskich. Z dwóch wymienianych w II Załączniku Dyrektywy 92/43/EWG motyli na uwagę zasługują izolowane stanowiska przeplatki aurinii Euphydryas aurinia.
Występujące tu zróżnicowane warunki ekologiczne związane z ukształtowaniem terenu, charakterem utworów geologicznych i warunkami hydrologicznymi oraz obecność wapieni i dolomitów dewońskich pozwoliła na wykształcenie się cennych muraw kserotermicznych, na których występują rzadkie gatunki ślimaków Cecilioides acicula, Chondrula tridens i Helix lutescens. Bogactwo i stan zachowania siedlisk przekłada się na bardzo wysoką różnorodność biologiczną zwierząt.  W ostoi wykazano dziesiątki chronionych gatunków owadów i mięczaków, w tym wiele rzadkich, np.: strzępotek soplaczek Coenonympha tullia (VU), modraszek alkon Maculinea alcon (VU), górówka medea Erebia aethiops (VU), Trox hispidus (EN), szklarka zielonawa Nesovitrea petronella (NT), Polyphylla fullo, Psammobius asper, Ampedus pomonae. Bardzo wysoka jest różnorodność ptaków – w  jednym z płatów zadrzewień łęgowych przystępuje do lęgów 1/5 gatunków krajowych. W ostoi stwierdzono występowanie następujących gatunków ptaków lęgowych z I załącznika Dyrektywy Ptasiej: błotniak stawowy Circus aeruginosus, derkacz Crex crex, lelek Caprimulgus europaeus, zimorodek Alcedo atthis, dzięcioł zielonosiwy Picus canus, dzięcioł czarny Dryocopus martius, lerka Lullula arborea, jarzebatka Sylvia nisoria, gąsiorek Lanius collurio.

Instytucja lub osoba zbierająca informacje

Piotr Wilniewczyc, Mariusz Gwardjan, Marek Bidas - Towarzystwo Badań i Ochrony Przyrody
Mirosław Przybylski, Zbigniew Kaczkowski - Uniwersytet Łódzki
Mirosław Cieśla - Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego
Renata Piwowarczyk - Zakład Botaniki, Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy Jana Kochanowskiego w Kielcach
Jadwiga Barga-Więcławska – Zakład Zoologii, Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy Jana Kochanowskiego w Kielcach 
Waldemar Iwański